Zespół łagodnych fascykulacji – objawy i leczenie.

Co to jest zespół łagodnych fascykulacji?      

        Obecność fascykulacji,  które mają stałą lokalizację z lekkimi skurczami, ale bez osłabienia mięśni, zwykle reprezentuje stan  łagodny, stąd nazwa zespół łagodnych fascykulacji (Benign Fasciculation Syndrome, BFS). Same fascykulacje to mimowolne, nieregularne i krótkie skurcze pojedynczych pęczków włókien  mięśniowych. Fascykulacje są odczuwane przez pacjenta, ale można je też zaobserwować – widoczne  są jako zrywania lub falowanie mięśnia będącego w stanie spoczynku. Przyczyną fascykulacji jest  nieprawidłowe funkcjonowanie jednostki ruchowej (neuron-nerw-mięsień Rycina 1). U wielu zdrowych osób sporadycznie występują  drżenia, szczególnie mięśni łydek, dłoni oraz wokół oczu i nosa. U niektórych osób mogą być prawie  stałe przez kilka dni lub tygodni, a nawet lat, bez osłabienia lub zaniku mięśni.  Gdy  skurcze mięśni są bardziej obezwładniające (lub powodują ból) stan ten jest zwykle określany jako  zespół skurczowo-fascykulacyjny (CSF).

Ryc 1. Jednostka ruchowa

Dlaczego dochodzi do fascykulacji?

         Z definicji zespół łagodnych fascykulacji jest idiopatyczny, co oznacza, że nie ma znanej przyczyny. Z tego powodu  rozpoznanie musi być poprzedzone wykonaniem testów i badań, aby wykluczyć wszystkie inne  możliwe przyczyny fascykulacji. Przyczyny te można podzielić na kilka kategorii: zaburzenia  neurologiczne (np. stwardnienie zanikowe boczne, wczesne stadia polio, podrażnienie nerwu),  choroby endokrynologiczne (np. nadczynność tarczycy), używanie lub narażenie na różne substancje (sterydy, papierosy, alkohol i napoje zawierające kofeinę, pestycydy), choroby zakaźne (np. HIV,  kiła), stany psychiczne (stres, niepokój), odwodnienie i zaburzenia elektrolitowe (np. niski poziom  wapnia) oraz hipotermia. Intensywne i długotrwałe codzienne ćwiczenia mogą również powodować  lub nasilać fascykulacje poprzez uwalnianie większej niż normalnie ilości wolnych rodników podczas  długotrwałego wysiłku. Wolne rodniki są produktem ubocznym produkcji energii w organizmie i im  dłuższa aktywność i intensywniejszy wysiłek fizyczny, tym więcej wolnych rodników się tworzy.  Powoduje to gromadzenie się wolnych rodników wewnątrz zakończeń nerwowych, powodując  przedłużoną pobudliwość mięśni i drżenie mięśni. Konieczna jest dokładna diagnostyka, aby znaleźć  przyczynę skurczów mięśni. Zwykle obejmuje ona badanie neurologiczne, które ma na celu ocenę  układu nerwowego pod kątem osłabienia i zaniku mięśni. Ponadto zazwyczaj wykonuje się również  odpowiednie badania krwi, badania obrazowe, badanie przewodnictwa nerwowego i elektromiografię. W zespole łagodnych fascykulacji skurcze mięśni najczęściej dotyczą mięśni łydki oraz stopy i nie  uogólniają się. Często występują po wysiłku. Same fascykulacje w tym przypadku prawdopodobnie są  wynikiem nadreaktywności nerwu. BFS jest chorobą przewlekłą, a jej utrzymywanie się może  prowadzić do kaskady objawów, które dodatkowo zmniejszają zdolność osoby do funkcjonowania.  Mogą to być: uogólnione zmęczenie, nietolerancja wysiłku (niezdolność do ćwiczeń do oczekiwanych  granic), parestezje (uczucie kłucia lub pieczenia na częściach ciała), sztywność mięśni.

Zespół łagodnych fascykulacji a objawy stwardnienia zanikowego bocznego.

         Objawy zespołu łagodnych fascykulacji budzą niepokój ze względu na to, że są bardzo charakterystyczne dla stwardnienia zanikowego bocznego (Amyotrophic Lateral Sclerosis, ALS). W tym przypadku są one wynikiem braku  hamującego wpływu kory mózgu na neurony rdzenia. W badaniu EMG często mają złożony  wielofazowy potencjał co jest wynikiem toczącego się równocześnie procesu degeneracji neuronu i  regeneracji nerwów. Pierwszymi objawami u wielu pacjentów z ALS mogą być skurcze mięśni;  fascykulajce zaczynają się w pojedynczych mięśniach, ale dość szybko się uogólniają. Wyjątkowo  rzadko zdarza się, że u pacjentów, u których później zdiagnozowano ALS, występują same  fascykulacje. Zwykle dołączają się inne dodatkowe objawy jak niedowład, zanik mięśnia i różne  patologiczne odruchy stwierdzane w badaniu neurologicznym. W przypadku występowania samych fascykulacji, bez osłabienia lub zaniku mięśni i gdy badanie EMG jest prawidłowe uważa się, że  diagnoza ALS jest wykluczona. Jednak w pracach badawczych spotkać się można z kilkoma  przypadkami osób z łagodnymi skurczami, u których w końcu doszło do ALS. W związku z tym  zaleca się, aby lekarz obserwował pacjenta przez dłuższy okres, zanim będzie można podjąć  decyzję o łagodnym charakterze fascykulacji. Chociaż nikt nie określił odsetka pacjentów, u których  potencjalnie może rozwinąć się ALS po fascykulacjach, należy pamiętać, że większość pacjentów z  łagodnymi fascykulacjami nie przechodzi w ALS.

Zespół łagodnych fascykulacji – leczenie.

         Leczenie łagodnych skurczów mięśni jest trudne i zwykle wymaga wypróbowania różnych  leków. Chinina i leki pokrewne są skuteczne, ale nie zaleca się ich rutynowego stosowania ze względu  na ich potencjał wywoływania wielu poważnych objawów niepożądanych (w przypadku wybranych  pacjentów leki te można rozważyć po uwzględnieniu tych skutków ubocznych). Prawdopodobnie  skuteczne mogą być: kompleks witamin B, naftidrofuryl (lek rozluźniający naczynia krwionośne) i  blokery kanału wapniowego, takie jak diltiazem. Ponadto przez pacjentów stosowane są terapie  niefarmakologiczne, obejmujące rozciąganie i nawadnianie, szczególnie w przypadku skurczów  związanych z wysiłkiem fizycznym, ale istnieje niewiele dowodów na poparcie ich stosowania. 

Bibliografia

Walter TR. Benign fasciculation syndrome. J Pain Palliat Care Pharmacother. 2015 Mar;29(1):54-5. doi: 10.3109/15360288.2014.997856. Epub 2015 Feb 20. PMID: 25700216.

Dr n. med. Sebastian Szklener

Lekarz specjalista neurolog. Od wielu lat specjalizujący się w diagnozowaniu i leczeniu schorzeń obwodowego układu nerwowego. Prowadzę leczenie szpitalne, ambulatoryjne oraz działalność naukową.