💡 Jakie badania na stwardnienie rozsiane? – 15 Kluczowych Testów Diagnostycznych Krok po Kroku (2025)
Wprowadzenie – dlaczego SM wymaga precyzyjnej diagnozy?
Stwardnienie rozsiane (SM) to przewlekła choroba neurologiczna, która może objawiać się bardzo różnorodnie – od drętwienia kończyn po zaburzenia wzroku i równowagi. Nie istnieje jedno badanie, które na 100% potwierdza SM, dlatego diagnoza opiera się na połączeniu różnych testów klinicznych, obrazowych i laboratoryjnych.
Celem tego artykułu jest pokazanie krok po kroku, jakie badania wykonuje się przy podejrzeniu stwardnienia rozsianego i jak interpretować ich wyniki.
Objawy sugerujące konieczność diagnostyki SM
Do objawów, które powinny skłonić do konsultacji neurologicznej i rozpoczęcia diagnostyki SM, należą:
Drętwienie, mrowienie lub brak czucia w kończynach
Zaburzenia widzenia (np. jednostronne pogorszenie ostrości, ból przy ruchu gałki ocznej)
Zaburzenia równowagi, zawroty głowy, trudności z chodzeniem
Silne zmęczenie niezwiązane z aktywnością fizyczną
Problemy z pamięcią i koncentracją
Objaw Lhermitte’a (uczucie prądu przy pochyleniu głowy)
Jeśli objawy te utrzymują się dłużej niż 24 godziny i nie są wyjaśnione inną chorobą – neurolog może rozpocząć diagnostykę SM.
Kiedy neurolog zleca badania na SM?
Neurolog podejrzewa stwardnienie rozsiane, gdy:
Objawy są zgodne z uszkodzeniem różnych części ośrodkowego układu nerwowego (OUN)
Pojawiły się co najmniej dwa różne epizody neurologiczne (tzw. rzuty)
Badanie neurologiczne wykazuje nieprawidłowości (np. brak odruchów, niedowłady, oczopląs)
Wykluczono inne możliwe przyczyny objawów (np. borelioza, guz mózgu)
W takiej sytuacji kieruje się pacjenta na serię specjalistycznych badań – z których najważniejszym jest rezonans magnetyczny.
Rezonans magnetyczny (MRI) mózgu i rdzenia kręgowego
MRI to podstawowe i najskuteczniejsze badanie obrazowe w diagnostyce SM. Umożliwia wykrycie tzw. ognisk demielinizacyjnych, czyli zmian charakterystycznych dla SM, zlokalizowanych:
W istocie białej mózgu (szczególnie okołokomorowo, podkorowo)
W rdzeniu kręgowym (często w odcinku szyjnym)
W móżdżku i pniu mózgu
Ogniska mogą mieć różny kształt, wielkość i aktywność (widoczność po podaniu kontrastu).
Jak wygląda badanie MRI?
MRI to badanie bezbolesne i nieinwazyjne, trwające ok. 20–45 minut. Przebieg:
Pacjent leży nieruchomo w tunelu rezonansu
Często stosuje się kontrast gadolinowy (jeśli nie ma przeciwwskazań)
W trakcie badania słychać głośne dźwięki – zaleca się stosowanie słuchawek
Badanie może być wykonane z kontrastem lub bez – kontrast pomaga wykryć aktywne ogniska
Wyniki MRI analizuje radiolog i neurolog – szukają zmian zgodnych z kryteriami McDonalda.
Co pokazuje MRI w SM?
MRI może ujawnić:
Ogniska demielinizacji – tzw. „plaki”, często owalne, rozmieszczone w typowych lokalizacjach
Zwiększenie intensywności sygnału na sekwencjach T2 i FLAIR
Zmiany aktywne – widoczne po podaniu kontrastu, oznaczające trwający proces zapalny
Zanik mózgu (atrofię) – w dłuższym przebiegu choroby
Zmiany muszą spełniać kryteria „rozsiania w czasie i przestrzeni” – tzn. występować w różnych częściach OUN i pojawiać się w różnych momentach.
Punkcja lędźwiowa (badanie płynu mózgowo-rdzeniowego)
Punkcja lędźwiowa to jedno z ważniejszych badań pomocniczych w diagnostyce SM. Polega na pobraniu płynu mózgowo-rdzeniowego (PMR) poprzez nakłucie dolnej części kręgosłupa.
Dlaczego się ją wykonuje?
Pomaga wykryć prążki oligoklonalne, obecne w ponad 90% przypadków SM
Umożliwia wykluczenie innych chorób (np. zapaleń wirusowych OUN, chłoniaków)
Wspiera diagnozę, gdy wynik MRI jest niejednoznaczny
Badanie trwa około 20 minut, jest wykonywane w znieczuleniu miejscowym i wymaga kilku godzin obserwacji po jego wykonaniu.
Jakie zmiany w płynie sugerują SM?
W typowym przypadku SM, płyn mózgowo-rdzeniowy może wykazywać:
Obecność prążków oligoklonalnych (OCB) – białka świadczące o miejscowej produkcji przeciwciał w OUN
Nieznacznie podwyższone białko
Prawidłową cytologię (brak komórek atypowych, infekcyjnych)
Prawidłowe ciśnienie
Brak OCB nie wyklucza SM, ale ich obecność znacząco wzmacnia rozpoznanie, zwłaszcza przy pierwszym rzucie.
Potencjały wywołane (VEP, SEP, BAEP)
Badania te oceniają przewodzenie impulsów nerwowych w różnych drogach nerwowych:
VEP (wzrokowe) – oceniają przewodzenie od oka do mózgu; wykrywają uszkodzenie nerwu wzrokowego
SEP (somatosensoryczne) – oceniają przewodzenie z kończyn do mózgu
BAEP (słuchowe) – badają przewodnictwo nerwu słuchowego
W SM impulsy te mogą docierać z opóźnieniem – co wskazuje na demielinizację, nawet jeśli pacjent nie odczuwa wyraźnych objawów.
Badania neurologiczne i skale funkcjonalne
Neurolog wykonuje też szczegółowe badanie kliniczne:
Odruchy, napięcie mięśniowe, siła kończyn
Koordynacja, chód, próba Romberga
Ocenę mowy, pola widzenia, odruchów gałkoruchowych
Skale oceniające stopień niepełnosprawności (np. skala EDSS)
To badanie pomaga określić, które obszary układu nerwowego są zajęte i czy objawy mają charakter postępujący.
Badania krwi – co warto wykonać przy podejrzeniu SM?
Choć SM nie diagnozuje się na podstawie badań krwi, są one niezbędne w diagnostyce różnicowej, czyli wykluczaniu innych chorób dających podobne objawy.
Typowe badania krwi obejmują:
TSH, FT3, FT4 – by wykluczyć choroby tarczycy
CRP, OB – markery stanu zapalnego
Morfologia i rozmaz krwi – ocena ogólna stanu zdrowia
Przeciwciała ANA, ENA, anty-dsDNA – by wykluczyć choroby autoimmunologiczne (np. toczeń, zapalenia naczyń)
Testy na boreliozę (ELISA, Western Blot) – borelioza może dawać objawy podobne do SM
Witamina B12 i kwas foliowy – ich niedobory mogą prowadzić do neuropatii
Diagnostyka różnicowa – choroby podobne do SM
Ważne jest, aby dokładnie wykluczyć inne możliwe przyczyny objawów neurologicznych, zanim postawi się diagnozę SM. Należą do nich:
Neuroborelioza
Choroby zapalne naczyń mózgowych (np. zapalenie układowe)
Zakażenia wirusowe OUN (np. HIV, HTLV-1)
Nowotwory OUN, np. chłoniaki
Choroby mitochondrialne, leukodystrofie
Neuromyelitis optica (NMO) – podobna, ale odmienna choroba demielinizacyjna
Dlatego pełna diagnostyka neurologiczna SM zawsze powinna być kompleksowa i ostrożna.
Czy SM można rozpoznać po jednym badaniu?
Nie. Diagnoza SM wymaga spełnienia określonych kryteriów, obecnie tzw. kryteriów McDonalda 2023, które zakładają:
Rozsianie zmian w czasie (objawy lub zmiany w MRI w różnych momentach)
Rozsianie zmian w przestrzeni (objawy lub zmiany w różnych częściach OUN)
Potwierdzenie immunologiczne (np. obecność prążków oligoklonalnych)
Tylko spełnienie wszystkich tych kryteriów pozwala na pewną diagnozę.
Jak długo trwa proces diagnozy?
Proces rozpoznania SM może trwać:
Od kilku tygodni do kilku miesięcy
W zależności od dostępności do badań (MRI, punkcji), konsultacji specjalistycznych
Czasem diagnoza jest stawiana dopiero po drugim rzucie choroby
Ważne jest, aby nie opóźniać diagnostyki i trafić do neurologa z doświadczeniem w SM.
❓ Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
1. Czy można rozpoznać SM tylko na podstawie rezonansu?
Nie – potrzebna jest ocena objawów, badanie neurologiczne i ewentualnie punkcja.
2. Czy punkcja lędźwiowa boli?
Nieznacznie – zabieg odbywa się w znieczuleniu miejscowym, dyskomfort jest minimalny.
3. Co oznaczają prążki oligoklonalne?
To przeciwciała wytwarzane w OUN – ich obecność sugeruje autoimmunologiczny charakter choroby.
4. Ile trwa MRI?
Zwykle od 20 do 45 minut. Może być wykonane z kontrastem lub bez.
5. Czy wszystkie osoby z objawami mają SM?
Nie – podobne objawy występują w innych schorzeniach neurologicznych, dlatego potrzebna jest pełna diagnostyka.
6. Czy badania na SM są refundowane?
Tak – większość z nich jest wykonywana w ramach NFZ, po uzyskaniu skierowania od neurologa.
